Bloggfęrslur mįnašarins, jślķ 2010

Įrangur tveggja įratuga rannsókna į sjónhimnusjśkdómum. (Retina Disorder RD) 1990-2010 - Śr myrkri vanžekkingar til vķsindarannsókna og inn ķ ljós klķnķskrar tilrauna

Samantektar fyrirlestur į alheimsrįšstefnu Retina International ķ Stresa į Ķtalķu 26 & 27 jśnķ 2010

Höfundur og flytjandi: Gerald J. Chader, Ph.D., M.D.hc, Doheny Eye Institute, Los Angeles, CA USA, Los Angeles, CA

Hver eru markmišin?

Aš komast, eins fljótt og verša mį, śt śr rannsóknarstofnum meš fyrirbyggjandi mešferšir, og lękningar fyrir alla žį sem eru meš arfgenga sjónhimnusjśkdóma (RDs).

Aš nį markmišunum?

Leišangurinn byrjar į vķsindalegum sönnun meginreglna (“Proof of Principle”). Žetta žżšir aš ķ rannsóknarstofum hefur veriš sżnt fram į aš tiltekin mešferš virkar į tilraunadżr og er aš öllum lķkindum hęttulaus mönnum.

Vķsindamenn hafa unniš gott starf ķ grunnrannsóknum og fęrt okkur mikla vitneskju um ešli sjónhimnusjśkdóma – žar meš tališ mögulegar mešferšir. Žessi vinna er byggš į gena fręšum žannig aš…

Lķtum į hluta af žeim įrangri sem nįšst hefur ķ RD genafręšunum…..

1990: fyrsta RP gena stökkbreytingin finnst. Breytingin fannst ķ sjónhimnu (rhodopsin) geni af Dr. Humphries og Dr. Dryja and Dr. Berson.

Nśna: Hafa fundist yfir 160 gen sem stökkbreytast og valda RP og öšrum sjaldgęfum sjónhimnusjśkdómum (RD).        

Žaš er almennt litiš svo į aš um helmingur stökkbreytinganna sé žekktur.

Gen fįgętra sjśkdóma

Mest af sjaldgęfum arfgengum sjónhimnusjśkdómum eru almennt taldir tilheyra RP fjölskyldunni.

Enn – sérstakir undirflokkar eru:

  • Usher –  9 gen eru žekkt sem stökkbreytast og leiša til mismunandi forma af Usher Syndrome.
  • Bardet-Beidl – 13 gen žekkt.
  • LCA – 16 gen žekkt sem stökkbreytingar ķ leiša til allt aš 70% af vandamįlum sem tengjast LCA.

Nokkrar ašrar stökkbreytingar eru žekktar – s.s. eins og ABCA4 stökkbreyting ķ Stargardt sjśkdómnum.

Framfarir ķ frumu lķffręši

Fyrir 1990: Nįnast engir möguleikar į žvķ aš hęgja į hrörnunarferli ljónsnemanna og enginn skilningur į  hvaš olli žvķ aš ljósnemar dóu žegar RP įtti ķ hlut.

Įriš 1990: Fundu Dr. Steinberg og Dr. LaVail fyrstu  nįttśrulegu žęttina sem hęgšu į hrörnunarferli og dauša ljósnęmu frumanna. Žį voru žeir kallašir “Growth Factor” en nś er komiš betra nafn Neurotrophic Agent” eša “Neuron-Survival Agent”. 

Nśna: Er vitaš aš žaš er sameiginlegt ferli sem veldur dauša ljósnęmu frumana, žaš er kallaš “Apoptosis” eša “Programmed Cell Death” og Neurotrophic Agents kemur ķ veg fyrir Apoptosis ferliš.  Žetta er ķ dag kallaš:“Neuroprotection”.

Grundvallar vķsindi, samantekt

Vķsindamenn hafa ķ dag stašfest mikilvęga grundvallaržekkingu varšandi gena- og frumulķffręši sjónhimnusjśkdóma (RDs).

Margar af genastökkbreytingunum eru žekktar. Einnig eru žekkt sameinginlegt ferli (apoptosis) sem leišir til frumu dauša og viš žekkjum nokkra “neuron-survival agents” sem hęgja į ferlinu.

Dżramódel fyrir marga af RD sjśkdómunum eru žekkt. Žetta er mikilvęgt žar sem samžykki fyrir mešferšar tilraunum meš fólk er aušveldar aš fį ef fyrir liggur aš dżratilraunir hafi veriš įrangursrķkar.

Byggjandi į žessum upplżsingum, hvaša mögulegu mešferšum og lękningum mį žį bśast viš? 

Įšur en talaš er um tilteknar mešferšir, žį er mikilvęgt aš skilja mismunandi tilfelli og sjśkdóms ašstęšur, sem munu vera rįšandi um hverskonar mešferšum er hęgt aš beita.

Fyrstu sjśkdómsašstęšurnar

Žegar nįnast allir  ljósnemarnir eru daušir og hęttir aš virka. Hér byggir mešferšin į aš skipta śt daušum ljósnemum eša a.m.k fį virknina žeirra aftur ķ gang.

Žetta mį gera meš:

  1. Stofnfrumu ķgręšslu
  2. Rafeinda gerfisjón (Artificial Vision)
  3. Sjónręnum ljósrofum (Optical Photoswitchs)

 

1) Stofnfrumu ķgręšsla

Stofnfrumur eru frumur sem hafa žį eiginleika aš geta breyst ķ margskonar fullvaxta frumur – eins og t.d. ljósnemafrumur.

Stofnfrumur sem vęru gręddar ķ sjónhimnuna gętu žvķ mögulega endurnżjaš žęr ljósnęmu frumur sem vęru daušar

Framtķšar mešferšir?

Stofnfrumu rannsóknir eru skammt į veg komnar. Žaš liggur t.d. ekki fyrir aš hęgt sé aš skapa ljósnęma eiginleika ķ stofnfrumum.

Öryggissjónamiš eru mjög mikilvęg, žörf er į frekari rannsóknum yfir lengri tķma.

Žó hugsanlegur įvinningur sé mikill, žį er žörf į mun meiri rannsóknum įšur en stofnfrumu-mešferšir geta nżst til aš endurnżja dauša ljósnema.

2) Rafeindasjón

Notast viš rafeindabśnaš sem kemur ķ staš daušu ljósnemana. Hönnunin er einföld:

  1. Utanįliggjandi myndavél sem nemur ljós og myndir.
  2. Tölvuferli
  3. Rafeindamerkjum beint ķ röš rafeinda leišara
  4. sem tendir eru viš frumur ķ innri sjónhimnunni.
  5. Aš lokum, merkiš leitt ķ sjóntaugina sem leišir žaš til heilans sem framkallar myndina.

 

Klķnķskar tilraunir

Second Sight Medical Products hefur grętt rafeindasjón ķ um 40 sjśklinga ķ Evrópu og USA. Žessar tilraunir Dr. Mark Humayun hafa gengiš vel og nįš aš endurnżja smį nothęfa sjón. Mikilvęgt er aš öryggisatriši hafa veriš ķ góšu lagi.

Ašrir hópar, eins og t.d. hópur Prófessors Zrenner ķ Tuebingen eru aš nį góšum įrangri meš öšrum geršum af bśnaši sem geta skilaš almennum mešferšum inn nokkurra įra.

Framtķšar mešferšir?

Gerfisjónhimnu tilraunir į fólki eru nś unnar af nokkrum hópum, žar af žremur fyrirtękjum.

Sumar af žessum lausnum ęttu aš geta veriš fįanlegar innan nokkurra įra.

Enn - tęknina žarf ennžį aš bęta töluvert til aš hśn bjóši uppį aš žekkja andlit og geta lesiš.

3)  Sjónręnir ljósrofar (Optical Photoswitches)

Margar dżra og plöntu frumur hafa prótein sem bregšast viš ljósi og senda frį sér rafmerki.

Sameinda verkfręši mį beita ķ dżratilraunum til aš setja channelrhodopsin sameind inn ķ ganglion frumur, sem eru ķ sjónhimnunni, til aš gera žęr ljósnęmar.

Žessum ljósmerkjum mį beina til heilans sem getur merkt  “ljós į” eša “ljós af” stöšu.

 

Framtķšar mešferšir?

Grunnvinna į ljósrofum er ennžį į byrjunarstigi.

Sumir virka eingöngu į hęttulega sterku ljósi. Ašrir virka į bylgjulengdum sem geta skemmt sjónhimnuna og virkni annarra er of hęg til aš koma aš notum fyrir mannsjónina.

Samt sem įšur žį gętu ljósrofamešferšir gefiš notahęfa sjón ef hęgt er aš yfirstķga žessi vandamįl.

Munum, sjśkdómsašstęšur nśmer tvö eru:

Žegar enn eru til stašar lifandi ljósnemar ķ  sjónhimnunni.

Mögulegar mešferšir geta veriš:

  1. Neuroprotection
  2. Andoxunarefni
  3. Genamešferš

 

4) Neuroprotection

Įriš 1990 sżndu Dr. Steinberg og Dr LaVai fyrst fram į, ķ dżratilraunum, aš nįttśrulegir žęttir (“neuron-survival factor”) gętu hęgt į hrörnunarferli ljósnemanna ķ sjónhimnunni.

Nś er žetta kallaš Neuroprotection.

Ķ dag hafa margir nįttśrulegir žęttir veriš fundnir ķ heila, sjónhimnu og öšrum lķkamsvefjum, sem hamla dauša ljósnemana. Einn af žeim er kallašur CNTF.

Neuroprotection - Klinķskar tilraunir

Neurotech fyrirtękiš er meš ķ gangi klķnķskar tilraunir meš CNTF į bęši RP and AMD tilfellum. Meš tękni sem kallast: Encapsulated Cell Technology (ECT),  er neuron-survival žęttinum CNTF komiš til sjónhimnunnar.

ECT byggir į aš litlu hylki er komiš fyrir innan viš augaš. Ķ hylkinu eru sérstakar frumur sem eru lķffręšilega hannašar til aš framleiša CNTF.

CNTF er sleppt śr hylkinu til sjónhimnunnar žar sem žaš hjįlpar til viš aš verja hinar sjśku ljósnemafrumur.

Framtķšar mešferšir?

Nśverandi klķnķskar tilraunir  Neurotech verša brįtt yfirstašnar.

Žessar tilraunir ęttu aš leiša til fyrstu įhrifarķku, almennu og ašgengilegu  mešferša gegn mörgum formum af RP og žurr AMD (ellihrörnun ķ augnbotnum).

5) Andoxunarefni - Mešferšir

Aš byggja mešferš į nęringu, žegar sjón-himnusjśkdómar (Retinal Degeneration) eru annarsvegar, hefur veriš umdeilt. Engu aš sķšur veršur nśna aš taka žann valkost mjög alvarlega žegar kemur aš  forvörnum eša aš hęgja į sjśkdómsferlinu.

Tveir rannsóknarhópar hafa sżnt fram į aš andoxunarefni hęgja į framgangi RP sjśkdómsins ķ dżrum.

Andoxunarefni - Klķnķskar tilraunir

Prof. Theo van Veen gaf RD tilraunadżrum blöndu af 4 andoxunarefnum og hęgši meš žvķ į hrörnunarferlinu.

Žessi andoxunarefni eru öll vel žekkt og bśa yfir öflugum andoxunareiginleikum. Žessi blanda hefur fengiš nafniš:RetinaComplex.

Byggt į žessum tilraunum, eru nś ķ gangi klķnķskar tilraun į Spįni. Brįšabirgša nišurstöšur lofa góšu, žörf er į frekari tilraunum.

Framtķšar mešferšir?

Fyrst žarf aš ljśka žeim klķnķsku tilraunum sem nś eru ķ gangi meš RetinaComplex. Horfur eru góšar!

Ķ framtķšinni er mikilvęgt aš prófa fleiri andoxunarefni, fyrst ķ dżrum svo ķ mönnum.

Eins og er eru margar tegundir af andoxunarefnum sem mį prófa – og mikilvęgt er aš hlżša mömmu og borša gręnmetiš!

 

6) Gena mešferšir

Gena mešferš gengur śt į aš skipta śt    stökkbreyttum genum ķ lifandi frumum    meš ešlilegri eftirmynd hins stökkbreytta gens.            

Nżja geniš endurskapar próteiniš sem vantar eša er skert og virkjar žar meš óvirka ljósnema.

Langtķma jįkvęš įhrif genamešferšar ķ dżrum meš RP, hefur veriš stašfest ķ tilraunum, jafnvel žó mešferšin hefjist seint į mešgöngutķma RP, žar sem umtalsveršur hluti ljósnemanna er hęttur aš virka

Gena mešferšir - Klķnķskar tilraunir

Nż og spennandi tķšindi eru aš gena mešferšir munu ekki eingöngu hęgja į ferli RD sjśkdóma, heldur mun mešferšin jafnframt geta endurheimt eitthvaš af tapašri sjón.

Fyrir um tveimur įrum žį hóf Dr. Robin Ali fyrstu klķnķsku tilraunina meš gena mešferš. Ešlilegu geni, RPE65, var komiš fyrir ķ sjśklingi meš sérstaka tegund af LCA.

Ašrar hópar hafa hafiš svipašar tilraunir sem ganga vel, sjśklingar sem taka žįtt hafa sżnt merki um aš endurheimta einhverja sjón.

Framtķšar mešferšir?

Fyrst žarf aš ljśka tilraununum meš RPE65 genamešferšina. Horfur eru góšar!

Nś er veriš aš undirbśa tilraunir meš nokkrar tegundir af RP, vķkjandi, rķkjandi og X-litninga tengt. Einnig sjaldgęfa RD sjśkdóma eins og:

  • LCA 5 – Lebercillin
  • Retinoschisis
  • Usher Syndrom
  • Choroideremia

Nišurstöšur….

Įriš 1990 -  Engar stökkbreytingar ķ genum žekktar sem valda RP. Ekkert var vitaš um ferliš sem veldur hrörnun og dauša ljósnemanna, og engir žęttir sem hęgt geta į hrörnunarferlinu voru žekktir.

Ķ dag – Um žaš bil helmingur allra RP stökkbreytinga eru žekktar. Mikiš er vitaš um ferliš sem veldur hrörnun og dauša ljósnemanna ķ RP og hvernig mį hęgja į žvķ ferli.

Einnig – Nokkrar klķnķskar tilraunir eru ķ gangi meš:

  • Neuroprotection
  • Genamešferšir
  • Andoxunarefni 
  • Rafeindasjón

Ašrar grunnrannsóknir į sviši stofnfrumu og frumulķffręši og sjónręnum ljósrofum eru lofandi fyrir klķnķskar tilraunir ķ framtķšinni.

Litiš um öxl….

Ķ dag er hęgt aš mešhöndla, og ķ sumum tilfellum lękna, sjśka ljósnema ķ dżrum meš RP.

Brįšlega veršur hęgt aš bjóša sjśklingum upp į virkar mešferšir viš sumum formum af RD.

Nęstu įr munu verša mjög spennandi og įrangursrķk fyrir bęši vķsindamenn og RD sjśklinga.

Frį 1990 til 2010….

Vonandi getum viš sannmęlst um aš loksins séum viš aš komast śt śr vķsindalegu myrkri og vanžekkingu (1990) og inn ķ tķmabil klķnķskra tilrauna (2010).

Žetta ętti fljótlega aš skapa mešferšir sem munu geta bjargaš eša endurnżja tapaša sjón hjį žeim sem eru meš arfgenga sjónhimnusjśkdóma.  

 


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband